آن چه گذشت.../ مروری بر تئاتر تهران در سال ۹۸

تئاترِ نیمه‌تعطیل

سال ۱۳۹۸ هجری خورشیدی با سیاهه‌ی بلندبالایی از بلایای طبیعی و فجایع انسانی، در خاطرمان ثبت شد. فضایی آکنده از اندوه، یأس و اعتراض بر جامعه حاکم بود و هنرِ زنده‌ی تئاتر نیز جدای از آن نبود. در یک‌سو، رد این وضعیت بر مضامین آثار و نیز سوژه‌های منتخب‌شان هویدا بود که واکاوی «سازوکار سرکوب» را به ترجیع‌بند تئاتر سال ۹۸ بدل کرد: از نهاد خانواده (باق‌وحش، اصل ۴۴ قانون اساسی و...) تا نظام آموزشی (هله هین هان، است و...) و از مناسبات اقتصاد اجتماعی (رفتم سیگار بخرم ده سال طول کشید و...) تا خودِ فرآیند خلق تئاتر (آنتی‌گونه و...) که در عمده‌شان هم امیدی به رهایی به چشم نمی‌خورد و زیست زیر سایه‌ی سنگینِ قدرت، محتوم بود. تبلور این یأس نیز در نمایش «نیم‌فاصله» به چشم می‌آمد، با شخصیت‌هایی که یاد فیلم «عصبانی نیستم» (محصول ۱۳۸۸) را در خاطر زنده می‌کردند.

در سوی دیگر، التهاب‌های ناشی از این وقایع به تعطیلی گاه و بی‌گاه اجراها (مفصل‌ترینِ آن، تعطیلی اسفند‌ماه ۱۳۹۸ به خاطر شیوع ویروس کرونا) و برگزاری کم‌فروغ جشنواره فجر همان سال با کناره‌گیری بسیاری از اجراها از آن، منجر شد. افت شدید مخاطبان به واسطه‌ی یک هفته قطعی اینترنت نیز موردی از همین دست است. از این رو می‌توان گفت تئاتر، متأثر از وضعیت اجتماعی کشور، نیمه دوم سال را عملاً در حالت نیمه‌تعطیل سپری کرد.

 

چند اجرای موفق

نوشته‌ی حاضر، ابتدا پیشنهاد دارد نمایش‌های تئاتر را به سه طیف طبقه‌بندی کند: تجاری، حرفه‌ای و آماتور. تئاتر تجاری، با عوامل مجرب، در تلاش است با رسیدن به استانداردهای قصه‌گویی و مؤلفه‌های تئاتر عامه‌پسند؛ جذب حداکثری مخاطب داشته باشد. تئاتر حرفه‌ای با عوامل صاحب‌نام –مدرس‌های دانشگاهی و آموزشگاهی، مترجم، منتقد و هنرمندان پرافتخار در جشنواره‌ها – تولید می‌شود و عمدتاً «مخاطب خاص تئاتر»، منتقدین و جشنواره‌ها را هدف قرار می‌دهد. تئاتر آماتور نیز اجراهایی با بودجه و امکانات کمتر و با عوامل جوان‌تر نظیر دانشجویان را شامل می‌شود.

طبقه‌بندی اجراهای تئاتر تهران در این سه طیف، امروزه امری بسیار دشوار به نظر می‌رسد و این مسئله، خود پژوهشی کمی و کیفی می‌طلبد؛ پژوهشی که حدود این طیف‌ها و اقتصادِ بازار تئاتر را بکاود. با این وجود، این نوشته کوشیده است بر اساس قابلیت‌هایی که آثار نمایشی در سال ۹۸ از خود نشان داده‌اند توفیقات هر طیف را برشمرد.

موفق‌ترین اثر سال ۹۸ از طیف تئاتر تجاری را می‌توان «لانچر۵» دانست. این اثر با بهره از استانداردهای تئاتر قصه‌گو، بی‌نیاز از حضور سلبریتی‌ها، استقبال گسترده مخاطبین را به دست آورد. «سکوت سفید» و «سیزیف» را نیز می‌توان از دیگر آثار موفق این طیف دانست. سیاست‌گذاری بیست و دومین دوره‌ی جشنواره‌ی تئاتر دانشگاهی نیز به نحوی بود که استعدادهایی از این طیف را شناسایی کند که با انتخاب «دریم‌لند» به نظر می‌رسد موفق عمل کرده است. دریم‌لندی که بعدتر به تهیه‌کنندگی عضوی از هیئت داوران –نوید محمدزاده- برای اجرای عموم هم آماده شد اما همچون سکوت سفید، متأثر از تعطیلی‌های ناشی از فضای ملتهب جامعه، به خوش‌اقبالی لانچر5 در گیشه نبود. در این طیف تئاتر، برند «تئاتر مستقل» با جذب مهمترین آثار، با اختلاف، موفق‌ترین برند سال بوده است.

در تئاتر حرفه‌ای سال گذشته اما با درخشش چندانی مواجه نبودیم. عمده‌ی کارگردانان این طیف خودشان را تکرار کردند و دستاورد تازه‌ای برای تئاتر نداشتند. در نهایت این تئاتر آماتور بود که با چند اثر درخشان، نقاطی طلایی به کارنامه‌ی تئاتر تهران در سال ۹۸ افزود، آثاری چون «باق‌وحش»، «رادیوسیتی» و...

 

بدعت محیرالعقول

سال ۱۳۹۸ سال یک بدعت محیرالعقول در تئاتر نیز بود. رکوردی که بیست و دومین جشنواره تئاتر دانشگاهی به خود اختصاص داد: اجازه‌ی اجرای تئاتر اما بدون تماشاگر(؟!). پدیده‌ای که ماهیت هنر را نیز زیر سؤال می‌برد. قسمت تلخ ماجرا نیز پذیرش این امر از سوی عوامل اثر بود. اهدای جایزه به آن هم، کارناوال بزرگداشت قهرمانِ مرده را تکمیل کرد. این‌چنین، تهدید تازه‌ای به سیاهه‌ی تهدیدات تئاتر ایران افزوده شد که مخرب‌ترین آن‌ها نیز به نظر می‌رسد.

 

عیدی

پیش از پایان سال و در بحبوحه‌ی تعطیلیِ عمده‌ی فعالیت‌های اداری و اقتصادی کشور، سال ۹۸ یک عیدی هم برای سال ۹۹ دارد و آن دبیر منتصب برای دوره‌ی بیست و سوم جشنواره‌ی تئاتر دانشگاهی‌ است. دبیری که بدون توجه به مطالبات و فعالیت‌های مجمع کانون‌های دانشگاهیِ تئاتر، به‌یک‌باره و برای اولین‌بار در ادوار جشنواره، از سوی معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم منصوب شد.

ارسال دیدگاه


خوراک آر‌اس‌اس دیدگاه‌های این صفحه خوراک آر‌اس‌اس تمامی دیدگاه‌ها